UA | DE

Powikłania radioterapii

Każdy pacjent inaczej reaguje na radioterapię. Zabiegi napromieniania są bezbolesne, jednakże w trakcie leczenia lub po jego zakończeniu mogą występować powikłania. Najczęściej są one związane z obszarem poddawanym leczeniu i różnią się w przypadku każdego pacjenta, uzależnione od dawki napromieniania oraz leczonej części ciała. Są pacjenci, którzy nie doświadczają żadnych powikłań lub dotykają ich bardzo łagodne dolegliwości w trakcie leczenia. Jednak u niektórych osób powikłania mogą być poważne.

Ogólny stan zdrowia pacjenta może wpłynąć na to, jak jego organizm zareaguje na radioterapię i czy wystąpią powikłania. Lekarz radioterapeuta i pielęgniarka informują zawsze o powikłaniach, których chory może się spodziewać, i radzą, jak z nimi walczyć. Jeżeli  pacjent zauważy u siebie jakiekolwiek nietypowe symptomy w trakcie leczenia, powinien zgłosić je lekarzowi prowadzącemu. Większość powikłań związanych z radioterapią  nie jest groźna i może być kontrolowana przy pomocy leków lub diety. Zazwyczaj mijają one po upływie kilku tygodni od zakończenia leczenia. Tylko niektóre powikłania mogą trwać dłużej.

Powikłania radioterapii dzielimy na wczesne i późne. Rodzaj objawów zależy od okolicy poddanej napromienianiu. Tkanki reagujące odczynem zapalnym lub miejscowo zmienione to tkanki będące w obszarze napromieniania.

Powikłania wczesne występują w trakcie leczenia i do trzech miesięcy po jego zakończeniu. Najczęstszym objawem w trakcie radioterapii jest:

  • uczucie zmęczenia, senność, obniżenie nastroju,
  • brak apetytu, nudności, wymioty, biegunka,
  • zaczerwienienie i stany zapalne skóry,
  • bóle głowy,
  • utrata owłosienia okolicy napromienianej i uczucie ściągania,
  • zapalenie przełyku, trudności w połykaniu (podrażnienie śluzówki przełyku i jamy ustnej),
  • duszność, kaszel, niekiedy stany zapalne tkanki płucnej, krwioplucie,
  • zaburzenia hematologiczne, anemia, spadek leukocytów i płytek krwi, czyli tzw. parametrów krwi.

Powikłania późne występują od kilku do kilkunastu miesięcy, a nawet do kilkudziesięciu lat po radioterapii. W nielicznych przypadkach mogą mieć charakter utrwalony, nieodwracalny. U każdego pacjenta, planując leczenie, przestrzega się dawek bezpiecznych dla poszczególnych narządów, ale wystąpienie objawów uszkodzenia poszczególnych narządów i tkanek zależy także od chorób współistniejących (np. marskość wątroby, cukrzyca, choroby autoimmunologiczne, pylica płuc). Skutek kliniczny może być różny, od niekorzystnego efektu kosmetycznego do objawów pogarszających jakość życia, takich jak:

  • zwłóknienia skóry i tkanki podskórnej, rozszerzone naczynka krwionośne,
  • złamania kości,
  • przetoki,
  • zwłóknienie napromieniowanych części płuc, w nielicznych przypadkach mogące powodować duszność,
  • utrudnione gojenie się ran w miejscu, które było poddane napromienianiu.

Jak radzić sobie z powikłaniami radioterapii?

Zmęczenie, zaburzenia nastroju

Podczas radioterapii organizm zużywa dużo energii na powrót do zdrowia. Stres związany z chorobą, codzienne zabiegi oraz wpływ promieniowania na zdrowe komórki - to wszystko może przyczynić się do wzrostu zmęczenia. Uczucie znużenia i osłabienia zwykle mija po zakończeniu leczenia.

Jeżeli pacjent czuje się zmęczony, powinien ograniczyć swoją aktywność i poświęcić więcej czasu na wypoczynek. Wielu pacjentów w trakcie radioterapii może chodzić do pracy, prowadzić dom i aktywnie spędzać czas wolny. Inni potrzebują więcej wypoczynku i nie mogą funkcjonować na wcześniejszym poziomie aktywności. Każdy powinien poszukać własnego rozwiązania na czas radioterapii i próbować robić to, na co ma ochotę, o ile nie powoduje to nadmiernego wyczerpania.

Lekarz może zasugerować pacjentowi ograniczenie czynności mogących wywoływać podrażnienia leczonego obszaru. Jednak w większości przypadków pacjenci radioterapii mogą prowadzić normalne życie seksualne (pod warunkiem stosowania antykoncepcji). Nierzadko potrzeby kontaktu intymnego bywają u chorych obniżone, ponieważ leczenie może mieć wpływ na poziom hormonów i zwiększać uczucie zmęczenia.

Prawie wszyscy pacjenci leczeni na choroby nowotworowe odczuwają w jakimś stopniu zaburzenia nastroju. Często występuje uczucie przygnębienia, lęku, złości, frustracji, osamotnienia lub bezradności. Radioterapia może wpływać na życie emocjonalne pośrednio przez potęgowanie uczucia zmęczenia i zmiany w równowadze hormonalnej, ale samo leczenie nie jest bezpośrednią przyczyną tych wahań. Wielu pacjentom pomaga rozmowa na temat własnych odczuć z bliskim przyjacielem, członkiem rodziny, duchownym, pielęgniarką, pracownikiem społecznym lub psychologiem, z którymi uda im się nawiązać dobry kontakt.

Choroba nowotworowa to wielki stres

Gdy w Twoim samopoczuciu przez kilka tygodni przeważa smutek, lęk, poczucie winy, ciągle się zamartwiasz, nie możesz spać, dużo płaczesz, nic Cię nie cieszy, jesteś stale rozdrażniony lub zmęczony, nie masz siły i nie chce Ci się żyć  - koniecznie zgłoś się do lekarza! Mogą to być objawy depresji, która pojawia się w wyniku przeciążenia stresem wynikającym z trwającej choroby. Odpowiednio dobrane leki pozwolą Ci na szybką poprawę samopoczucia i przywrócą energię.

Problemy skórne

Skóra w obszarze napromieniania zaczyna być zaczerwieniona, podrażniona lub zbrązowiała. Po kilku tygodniach radioterapii  może stać się bardzo sucha. Odczyn popromienny może być wczesny lub późny. Wyróżniamy cztery stopnie odczynu:

stopień 1 – słaby rumień lub suche złuszczanie, można używać kremów nawilżających niezapachowych, najlepiej wazeliny,

stopień 2 – rumień umiarkowany lub silny, plamiste wilgotne złuszczanie, zwykle ograniczone do fałdów i zgięć skóry, umiarkowany obrzęk,

stopień 3 – wilgotne złuszczenie w miejscach innych niż fałdy i zgięcia skórne, krwawienia po niewielkim urazie lub otarciu.

Bardzo ważne jest, aby o zmianach od stopnia 2. zawiadomić lekarza, który wdroży odpowiednie leczenie i udzieli dodatkowych zaleceń, jakich produktów używać do pielęgnacji skóry. Wiele produktów obecnych na rynku i przeznaczonych do pielęgnacji skóry pozostawia na niej warstwę ochronną, która może przeszkodzić w radioterapii lub gojeniu się skóry.

Należy również unikać eksponowania wrażliwego obszaru skóry na promienie słoneczne przez przynajmniej jeden rok po zakończeniu leczenia.  Przewidując pobyt na słońcu dłuższy niż kilka minut, trzeba zachować dużą ostrożność. Należy założyć ochronną odzież i zastosować krem z wysokim filtrem słonecznym. Większość reakcji skórnych związanych z radioterapią powinna ustąpić w kilka tygodni po zakończeniu leczenia. Jednakże w niektórych przypadkach leczona skóra pozostanie ciemniejsza niż była lub pozostaną na niej poszerzone drobne naczynia krwionośne (szczególnie po mastektomii).

Problemy z jedzeniem

Wiele powikłań może spowodować problemy z jedzeniem i trawieniem pokarmu, ale należy starać się jeść tyle, aby pomóc uszkodzonym tkankom w regeneracji. Bardzo ważne jest, aby w trakcie radioterapii nie stracić na wadze. Pacjenci powinni jeść częściej niewielkie posiłki i maksymalnie urozmaicać spożywane pokarmy. Lekarz lub pielęgniarka informują każdego chorego, czy jego rodzaj leczenia wymaga specjalnej diety, a dietetyk dostarczy wielu różnych pomysłów pomagających w zachowaniu właściwej wagi.

Utrata apetytu następuje wraz ze zmianami w normalnych komórkach. Niektórzy ludzie nie mają ochoty na jedzenie w związku ze stresem spowodowanym chorobą i leczeniem, niekiedy leczenie powoduje zmianę smaku spożywanych pokarmów. Nawet jeśli chory nie jest głodny, ważne jest, aby starał się utrzymać dużą liczbę kalorii i protein w pokarmach. Na podstawie badań stwierdzono, że pacjenci, którzy dobrze się odżywiają, radzą sobie lepiej zarówno z samą chorobą nowotworową, jak i z powikłaniami leczenia.

Sposoby stymulowania apetytu:

  • Jedz, kiedy jesteś głodny, również wtedy, gdy nie jest to pora posiłku.
  • Jedz kilka mniejszych posiłków w ciągu dnia zamiast trzech dużych.
  • Zadbaj o przyjemne oświetlenie, cichą muzykę, kolorową zastawę – wszystko, co poprawi Twoje samopoczucie podczas jedzenia.
  • Urozmaicaj swoją dietę i wypróbuj nowe przepisy.
  • Jeżeli lubisz jeść w towarzystwie, spróbuj jadać posiłki z rodziną i przyjaciółmi, włącz telewizor lub radio.
  • Kiedy czujesz się na siłach, przygotuj proste posiłki w porcjach, zamroź je i zachowaj do wykorzystania w przyszłości.
  • Miej zawsze pod ręką zdrowe przekąski i sięgaj po nie, kiedy tylko poczujesz ochotę.
  • Jeżeli ktoś zaoferuje się ugotować coś dla Ciebie, zgódź się i śmiało powiedz, na co miałbyś ochotę.
  • Jeżeli mieszkasz sam, możesz zamówić gotowe jedzenie do domu. Ta opcja powinna być dostępna w większości dużych miast.
  • Spróbuj maksymalnie wykorzystać każdą wypijaną szklankę napoju, wzbogacając ją mlekiem w proszku, jogurtem, miodem lub gotowymi mieszankami.

Zapalenie błony śluzowej jamy ustnej i gardła

Zapalenie błony śluzowej jamy ustnej występuje prawie u wszystkich chorych napromienianych z powodu nowotworów obszaru głowy i szyi. Objawy popromiennego zapalenia błony śluzowej jamy ustnej zależą od stopnia uszkodzenia tkanek:

0 – dolegliwości nie występują, chory może się odżywiać normalnie,

1 – zaczerwienienie i bolesność, chory może się odżywiać normalnie,

2 – zaczerwienienie i owrzodzenie ogniskowe, chory może się odżywiać normalnie,

3 – rozlane owrzodzenia, chory może spożywać wyłącznie pokarmy płynne,

4 – krwawienie z błon śluzowych, żywienie doustne jest niemożliwe.

Jeżeli radioterapia obejmuje obszar głowy oraz szyję lub górną część klatki piersiowej, pacjent musi zadbać szczególnie o zęby, dziąsła i inne tkanki jamy ustnej.

  • Unikaj ostrych przypraw i twardych pokarmów, takich jak surowe jarzyny, suche krakersy czy orzechy.
  • Unikaj tytoniu i napojów alkoholowych, ponieważ jeszcze bardziej wysuszają i podrażniają tkanki jamy ustnej.
  • Wystrzegaj się słodyczy, które przyczyniają się do próchnicy zębów.
  • Często czyść zęby i jamę ustną przy użyciu metody zalecanej przez Twojego stomatologa lub lekarza.
  • Nie używaj dostępnych w handlu płynów do płukania ust - zawarty w nich alkohol wysusza tkanki w ustach.

Bolesność jamy ustnej lub gardła może wystąpić w drugim lub trzecim tygodniu radioterapii. Prawdopodobnie ból zacznie ustępować począwszy od trzeciego tygodnia, aby zniknąć całkowicie po około miesiącu po zakończeniu leczenia. W tym czasie pacjenci mogą odczuwać trudności w przełykaniu ze względu na suchość w ustach. Gruczoły ślinowe w trakcie radioterapii wytwarzają mniej śliny niż zwykle. Pomaga na to popijanie przez cały dzień niewielkich ilości letnich napojów. Wielu pacjentów napromienianych twierdzi, że picie gazowanych napojów przynosi ulgę w przypadku suchości ust. Cukierki lub gumy do żucia nie zawierające cukru mogą również okazać się pomocne.  Suchość w ustach często utrzymuje się również po zakończeniu leczenia.

Bolesność lub suchość w ustach i w gardle może mocno utrudnić jedzenie, dlatego chorzy powinni wybierać jedzenie, które jest dla nich smaczne i łatwe do spożycia. Można używać sosów, jeść więcej pokarmów płynnych i półstałych. Jeżeli chory używa protezy dentystycznej, może się okazać, że ze względu na obrzęk dziąseł wywołany radioterapią proteza przestanie pasować. Ważne jest, aby nie dopuścić do skaleczenia dziąseł przez protezę, a co za tym idzie do infekcji. Niektórzy pacjenci do zakończenia terapii muszą zrezygnować z noszenia protez.

Jama brzuszna

Radioterapia jamy brzusznej może spowodować zaburzenia pracy żołądka, mdłości, wymioty lub biegunki. Lekarz może przepisać leki, które uśmierzą ten problem. Bez konsultacji z lekarzem lub pielęgniarką nie wolno stosować żadnych domowych specyfików.

Zwalczanie nudności

Najczęściej pacjenci odczuwają nudności przez kilka godzin po napromienianiu żołądka lub brzucha. Niektórzy lepiej znoszą radioterapię na czczo. Warto spróbować nie jeść nic przez kilka godzin przed zabiegiem. Bywa też tak, że sensacje żołądkowe pojawiają się tuż przed zabiegiem. Można wtedy przegryźć grzankę lub krakersa i popić sokiem jabłkowym. Nudności  mogą występować na tle emocjonalnym i być skutkiem lęku przed zabiegami. Warto zrelaksować się nieco przed zabiegiem, w poczekalni zająć się czytaniem książki lub rozwiązywaniem krzyżówki.

  • Przestrzegaj diety przepisanej przez lekarza lub dietetyka.
  • Jedz często i małe posiłki.
  • Staraj się jeść i pić powoli.
  • Unikaj smażonego jedzenia i pokarmów z wysoką zawartością tłuszczu.
  • Pij letnie napoje między posiłkami.
  • Jedz wyłącznie pokarmy o łagodnym aromacie i takie, które podaje się na zimno lub w temperaturze pokojowej.
  • W przypadku poważnych zaburzeń wypróbuj dietę płynną lub lekkie, łatwostrawne pokarmy takie jak suchy tost.

Jak radzić sobie z biegunką

Biegunka zaczyna się najczęściej w trzecim lub czwartym tygodniu terapii. Chorym napromienianym w obszarze jamy brzusznej i miednicy lekarz może zalecić lekarstwo albo udzielić specjalnych zaleceń, które pomogą rozwiązać ten problem. Jeżeli lekarstwo nie likwiduje biegunki, należy poinformować lekarza lub pielęgniarkę.

W przypadku biegunki pomocne może być  wprowadzenie pewnych zmian w diecie:

  • Spróbuj przejść na dietę płynną, kiedy tylko zacznie się biegunka lub kiedy czujesz, że może się zacząć.
  • Poproś pielęgniarkę lub lekarza, aby podpowiedzieli Ci, jakie płyny nie powinny pogorszyć biegunki.
  • Unikaj pokarmów z wysoką zawartością błonnika i mogących spowodować skurcze lub wzdęcia, takich jak surowe owoce i jarzyny, kawa, fasola, kapusta, produkty z pełnego ziarna, słodycze i pikantne potrawy.
  • Unikaj mleka i produktów mlecznych, jeżeli podrażniają Twoje jelita.
  • Kiedy biegunka zaczyna ustępować, spróbuj jeść niewielkie ilości jedzenia o niskiej zawartości błonnika, takie jak ryż, banany, mus jabłkowy, puree ziemniaczane, chudy twaróg i suche grzanki.

Planowanie diety jest istotnym elementem radioterapii jamy brzusznej i miednicy. Należy jeść jak najbardziej wartościowe pokarmy w formie niewielkich posiłków, tak aby dostarczyć organizmowi wystarczającej liczby kalorii i ważnych składników. Dieta powinna uwzględniać pokarmy bogate w potas, ważny składnik mineralny, którego niedobór może wywołać biegunki. Należą do nich m.in. banany, ziemniaki, morele. Większość problemów z nudnościami kończy się wraz z końcem leczenia.

Utrata włosów

Radioterapia może spowodować utratę włosów, ale jedynie w napromienianym obszarze. Jeżeli radioterapia aplikowana jest na inne części ciała, to włosy na głowie nie będą wypadać. U większości pacjentów włosy odrastają po zakończeniu leczenia. Skóra głowy po wypadnięciu włosów może być bardzo wrażliwa. Zaleca się w trakcie leczenia przykryć ją kapeluszem, turbanem lub szalem. Można też nosić perukę lub treskę, ale trzeba sprawdzić, czy jej podszewka nie podrażnia skóry.

Zaburzenia hematologiczne (krew)

Czasami radioterapia może spowodować spadek poziomu białych krwinek lub płytek krwi (komórki te pomagają organizmowi walczyć z infekcjami i zapobiegają krwawieniu) oraz anemię. Zdarza się to szczególnie, gdy napromienianie stosuje się łącznie się  z chemioterapią. Jeżeli badania krwi wykażą takie powikłanie, terapia może zostać przerwana na około tydzień, aby pozwolić krwi powrócić do normy. Niezbędna jest tu konsultacja z lekarzem.

na góręna górę